Problemy ze snem są powszechnie znane i dotyczą ogromnej części ludzi. Stanowią one trzecią – po bólach głowy i objawach przeziębienia – zgłaszaną w gabinetach lekarskich dolegliwość. Wraz z wiekiem częstość zaburzeń snu wyraźnie wzrasta, skarży się na nie ponad połowa pacjentów po 65. roku życia. Biorąc powyższe pod uwagę, problemy ze snem w pewnych okresach życia są czymś zupełnie normalnym – nie oznacza to jednak, że nie warto ich leczyć i dążyć do poprawy jakości wypoczynku nocnego.

„Mój sen jest bardzo niespokojny, często się budzę i nie mogę potem zasnąć”, „budzę się dwie lub trzy godziny przed porą, o której muszę wstać, i po prostu leżę, próbując ponownie zasnąć” – oto częste komentarze starszych osób mających różnego rodzaju problemy ze snem. Wraz z wiekiem poziom melatoniny jednego z ważnych elementów regulujących cykl snu stopniowo spada. U człowieka siedemdziesięcioletniego występuje już tylko ¼ poziomu melatoniny obecnej w organizmie młodzieńca. Zrozumiałe więc, że jeżeli nie ma wewnętrznego regulatora lub wpływ tego regulatora jest coraz słabszy, to coraz większe znaczenie zaczynają mieć inne okoliczności, zarówno zewnętrzne, jak i wewnętrzne. W wieku podeszłym wzrasta więc wrażliwość na szereg czynników, w tym: zmiany hormonalne, czynniki fizjologiczne, wszelkie czynniki środowiskowe (np. światło, hałas, temperatura).

W widoczny sposób na jakość snu rzutują schorzenia fizyczne, zwłaszcza wszelkiego rodzaju dolegliwości, którym towarzyszy ból, często nasilający się w porze nocnej. Ważny wpływ na sen mają ponadto choroby układu trawiennego oraz moczowego. Szczególnie kłopoty z tym ostatnim mogą powodować konieczność częstszego korzystania z toalety. Zaburzenia oddechowe (duszności) również w oczywisty sposób zmniejszają komfort snu, a często w ogóle uniemożliwiają zaśnięcie.

Kolejnym czynnikiem mającym niewątpliwy wpływ na jakość snu jest przyjmowanie wielu leków. Jako przykłady można wymienić: leki antycholinergiczne, leki antydepresyjne, nadciśnieniowe, kortykosteroidy, diuretyki oraz szereg preparatów ziołowych.

Omawiając zaburzenia snu w wieku podeszłym, nie sposób pominąć czynników psychologicznych, które w tym okresie nie pozwalają o sobie zapomnieć. Ocena swojej sytuacji, przeszłe zdarzenia itp. powinny być również uwzględniane w diagnostyce zaburzeń snu.

Znaczna większość zaburzeń snu w wieku podeszłym wiąże się więc z jedną z następujących przyczyn: współistniejące schorzenia, leki, choroby psychiczne, czynniki psychospołeczne czy nieprawidłowe nawyki. Szczególnego znaczenia nabierają zaburzenia wynikające z częstych w wieku podeszłym chorób psychicznych: zespołów otępiennych i zaburzeń depresyjnych.

Czym jest bezsenność?

Wbrew powszechnej opinii bezsenność to nie tylko trudności z zaśnięciem. W ramach tego pojęcia mieszczą się także inne problemy związane ze snem, np. kilkakrotne przebudzanie się w ciągu nocy albo uczucie niewyspania pomimo pozornie odpowiedniej ilości i jakości snu. Każdy z tych objawów potrafi być bardzo dokuczliwy dla starszych ludzi i znacznie pogarszać ich komfort życia.

Ważne jednak, by określić rodzaj zaburzeń i czas ich trwania. Jeśli senior ma sporadyczne problemy ze snem, raczej nie ma powodów do niepokoju. Warto zwrócić uwagę, że o bezsenności można mówić dopiero wówczas, kiedy zaburzenie występuje z wyraźną konsekwencją i w sposób istotny wpływa na funkcjonowanie społeczne lub powoduje istotne poczucie dyskomfortu. Za okres konieczny do rozpoznania bezsenności przyjmuje się występowanie zaburzenia przez przynajmniej miesiąc. Po leki nasenne można sięgnąć dopiero wówczas, kiedy pomimo prowadzenia leczenia przyczynowego nadal utrzymuje się bezsenność i w istotny sposób wpływa ona na funkcjonowanie pacjenta. Leczenie środkami nasennymi nie powinno trwać dłużej niż kilka tygodni. Wynika to z jednej strony z niebezpieczeństwa wywołania uzależnienia (znaczna część leków nasennych może bowiem uzależnić), z drugiej zaś z tego, że skuteczność długotrwałego przyjmowania środków nasennych jest wątpliwa.

Chrapanie i bezdechy

Chrapanie jest stanem pośrednim pomiędzy prawidłowym oddychaniem w czasie snu a bezdechem sennym. Częstość występowania chrapania wrasta wraz z wiekiem pacjenta (u mężczyzn już po 20. r.ż., u kobiet – po 40. r.ż.). Ogółem dotyczy ono 50% populacji płci męskiej i 30% populacji płci żeńskiej.

Najczęściej chrapie dojrzały mężczyzna z nadwagą. Dlaczego chrapanie częściej dotyczy mężczyzn? Dlatego że u nich nadmiar tkanki tłuszczowej odkłada się m.in. pod brodą i na karku. Prawdopodobnie odpowiedzialne są za to hormony męskie.

Odgłosy związane z chrapaniem powstają w drogach oddechowych pozbawionych sztywnego rusztowania i w związku z tym predysponowanych do zapadania się podczas oddychania. Dźwięk jest wytwarzany przez drganie tkanek podniebienia miękkiego, języczka i błony śluzowej bocznych ścian gardła.

Leczenie chrapania należy rozpocząć od zrzucenia nadmiaru kilogramów. Innym ważnym zagadnieniem jest ograniczenie spożycia alkoholu, szczególnie przed snem. Alkohol powoduje zmniejszenie napięcia mięśni, co ma wpływ na zapadanie się języka, języczka i ścian gardła środkowego. Trzecią ważną kwestią jest nauczenie się spania na boku i unikanie spania na wznak, które sprzyja nasilaniu się dolegliwości.

Lekarze dzielą problem chrapania i bezdechów na trzy fazy:

• Chrapanie bez występowania okresów bezdechu jest pierwszym stopniem zaawansowania procesu. Zakłóca ciszę nocną, ale nie powoduje zaburzeń gazometrycznych w organizmie ani nie wywołuje nadmiernej senności w ciągu dnia.
• Następnym stopniem jest zespół wzmożonej oporności górnych dróg oddechowych, w którym występują zaburzenia objawiające się chrapaniem i nadmierną sennością w ciągu dnia, ale w czasie snu nie dochodzi do bezdechu.
• Ostatnim stopniem jest zespół obturacyjnych bezdechów sennych (OSA). Jego głównym objawem jest głośne chrapanie, które współlokatorzy opisują jako duszenie się, walkę o oddech. Charakterystyczne jest chrapanie z przerwami trwającymi dłużej niż kilkanaście sekund (w skrajnych przypadkach – nawet 100 s). Po okresie ciszy następuje bardzo gwałtowne chrapnięcie pierwszego wydechu z następowym rozpaczliwym łapaniem powietrza. Osoba śpiąca jest bardzo niespokojna, „rzuca się na łóżku”, wykonuje nagłe i nieskoordynowane ruchy kończyn. Budzi się niewypoczęta i jest na tyle senna w ciągu dnia, że może zapaść w drzemkę nawet podczas wykonywania codziennych czynności. Innymi objawami OSA są: poranne bóle głowy, nadmierna potliwość nocna, pogorszenie funkcji intelektualnej, fizycznej i seksualnej, częste depresje i zaburzenia osobowości.